АДÆЙМАГ

Джусойты Нафи:

«Лæджы цард арты иу фæпæрттау у...»

Элина Бестаева

         Ирон литературайы «удæгас классик». Райгуырд 1925 азы 27 февралы, Къуыдаргомы. Ныффыста романтæ «Дыууадæс цæфы иу цæфы хуызæн», «Фыдæлты туг», «Залты мит», «Сырдоны цæссыгтæ», у поэзийы æмбырдгæндты автор. Куыд тæлмац-гæнæг, афтæ стыр лæггад бакодта ирон æмæ уырыссаг литературæйæн Пушкины «Евгений Онегины» иттæг хорз тæлмац саразгæйæ.
         Нафи, афтæ йæ хонынц Иры дзыллæ, бирæ сарæзта куыд ирон æвзаг æмæ литературæйы иртасæг. У филологон зонæдты доктор, ГССР зонæдты академийы уæнг-корреспондент.
          Цæры Цхинвалы. Ныр 50-ай азмæ æввахс кусы Зонад-Иртасæн Институты. Ирон литературайы «удæгас классик». Райгуырд 1925 азы 27 февралы, Къуыдаргомы. Ныффыста романтæ «Дыууадæс цæфы иу цæфы хуызæн», «Фыдæлты туг», «Залты мит», «Сырдоны цæссыгтæ», у поэзийы æмбырдгæндты автор. Куыд тæлмац-гæнæг, афтæ стыр лæггад бакодта ирон æмæ уырыссаг литературæйæн Пушкины «Евгений Онегины» иттæг хорз тæлмац саразгæйæ.
          Нафи, афтæ йæ хонынц Иры дзыллæ, бирæ сарæзта куыд ирон æвзаг æмæ литературæйы иртасæг. У филологон зонæдты доктор, ГССР зонæдты академийы уæнг-корреспондент.
          Цæры Цхинвалы. Ныр 50-ай азмæ æввахс кусы Зонад-Иртасæн Институты.

         - Нæ фембæлдмæ куы цæттæ кодтам, уæд нæм студийы рауад ахæм ныхас: куыд растдæр уыдзæн хистæр адæймагмæ дзурын: «Ды» - ирон æвзаг куыд домы, афтæ, æви уырыссаг «Вы» - ома «Сымах»? «Ды» (ты) бадзурын цæсгом нæ хъæцы, «Сымах» (Вы) та, дам, ирон æгъдауы нæй…

         - Алы адæмæн дæр ис йæхи этикет, хистæрты æмæ кæстæрты 'хсæн ахастыты фæтк. Зæгъæм, узбекаг зæронд лæг йæ фыртæн дзуры «сымах». Ирон лæг та Хуыцауæн дæр æмæ паддзахæн дæр дзуры «ды». Гъе æмæ хуыздæр у ацы 'гъдау кæнын Ирыстоны.

          - Горæты чи райгуыры æмæ схъомыл вæййы, уымæ хохбæсты цард кæсы аргъауы хуызæн æнæмæт æмæ рæсугъд, кæнæ та тынг уæззау. Ды райгуырдтæ хохы, дæ райгуырæн къуым Къуыдаргом цахæмæй лæууы дæ цæстыты раз?

          - Къуыдаргом у иу ком, æмæ дзы цæуы дыууæ доны - Джоджора æмæ Гърамула. Ацы дыууæ доны былтыл цы адæм цæры, уыдон сты Къуыдаргом. Нæ хъæуы сæрмæ ис иу рагъ - Фæлмæн рагъ, æмæ уый цъуппмæ куы 'ссæуай, уæд уырдыгæй зыны æнæхъæн ком, цыдæриддæр хъæутæ сты, - иууылдæр. Ком у, худ уæлгоммæ куы сфæлдахай, уый хуызæн. У хъарм, ис дзы бирæ хъæд, уыгæрдæнтæ. Хъæутæ бирæ нæ уыдысты - иу дæс æмæ 'ссæдз, æндæр нæ. æхсæз хъæуы дзы цæры Хуыгатæ, дыууæйы та дзы цардысты Бестаутæ. Джусойтæ цæрынц æртæ раны: Цъоны, махмæ Ногхъæуы æмæ Стырмæсыгы. Уым цы стыр мæсыг ис, уый Джусойты у.
          Цы дзы уыд хорзæй Къуыдаргомы? æз дзы ахæм хорз зыдтон. Уым гæнæн нæ уыд, æмæ хор исчи адава. Куырой-иу хъæубæстæй дæрддзæф уыди æмæ-иу уыд хуымæтæджы æхгæд, цæмæй йæм фос ма бацæуой, фæлæ адæймаг бацыдаид кæддæриддæр. Уыд нæм ахæм лæгтæ æмæ-иу стур адавтой - фыр кæнæ дыгæрдыг. Фæлæ хор - никуы.

         - Хойраг табуйаг уыд?

         - Уæдæ. Хойрагмæ кастысты куыд Хуыцауы радтинагмæ. æз æй хъуыды кæнын, къæбæр-иу зæхмæ куы ахауд, уæд-иу æй мæ мад систа, йæ сæрыл-иу æй асæрфта, стæй йын аба кодта æмæ йæ æрывæрдта фынгыл. Аргъæутты дæр бирæ рæтты ис хойраджы кады кой. Хойраг алцыдæр бассæтдзæн, зæгъгæ. Хорз ма мæм уый касти Къуыдаргомы æмæ дзы цыфæнды хъуыддаг дæр æнæ тугкалдæй скъуыддзаг кодта. Хылтæ-иу уыд, кæй зæгъын æй хъæуы, фæлæ æз мæхи куы базыдтон, хъæуы, фæлæ æз мæхи куы базыдтон, уымæй фæстæмæ нæм лæгмард никуы уыди.

         - Ныхас, адæм кæм æмбырд æмæ уынаффæ кодтой, ахæм ма рыййæфтай?

         - Куыннæ. Махмæ уыд дæргъæй-дæргъмæ холлагдон. Йæ фарсмæ стыр хъæдтæ, уæлейæ амад, цæмæй сыл ба-дæн уа. Уым бадтысты хъæуы хистæртæ. Фæсивæд та, хъæдты раз цы дуртæ уыд, уыдоныл. Ныхасы дзырд цыд хъæуыл, Ирыстоны зæххыл, æгас дунейы цы хабæрттæ цæуы, уыдоныл. Ног хабар-иу фыццаг ныхасы фехъуыстой адæм.

         - Нафи, радзур ма нын дæ бинонты тыххæй, чи уыдысты дæ фыд æмæ дæ мад?

         - Хуымæтæджы адæм уыдысты. Мæ фыд уыд фыццаг дунеон хæсты ветеран. Уыдис ын æртæ Георгийы дзуары (георгиевский крест). Мæ мад та уыд Хуыгиан - хуымæтæджы зæххкусæджы чызг. Фыссын-кæсын нæ зыдта. Кæсын æй æз сахуыр кодтон. Кæддæр фæрынчын æмæ уыд ам, горæты, мæнмæ. Иу бон мын афтæ: «Лæппу, дæ чингуытæй ма мын иу радт». - «æмæ, - зæгъын, кæсын куы нæ зоныс». - æмæ мæ сахуыр кæн». æз газеттæй стыр дамгъæтæ ралыг кодтон æмæ йæ ахуыр кæнын райдыдтон. Иу мæймæ сахуыр. Стæй мæм мæ фыд хыл кодта, чингуыты, дам, нынныхсы æмæ хæдзары митæ баззайынц æнæкондæй.

         Куыд уæ хъомыл кодтой уæ ныййарджытæ?

         - Мах бирæ зæнæг уыдыстæм. Мæ фæстæ райгуырд авд чызджы. æз хынджылæг фæкæнын, зæгъгæ, æфсадмæ куы нæ алыгъдаин, уæд мын мæ къах ралыг кодтаиккой. Афтæ-иу дзырдтой: йæ фæс-тæ, дам, чызджытæ кæмæн гуыры, уы-мæн, дам, æвзæр къах ис, лыггæнинаг. Стæй цалынмæ æфсадæй цыдтæн, уæдмæ ме фсымæр Таймураз райгуырд. (Нафийы æфсымæр - поэт Хаджеты Таймураз - ред.). 
          Куыд нæ хъомыл кодтой? Мæ фыд мыл хъæр дæр никуы фæкодта. Фæлæ-иу мæм йæ цæстытæ куы фæхъулон кодта, уæд-иу мæм дзурын нал хъуыд. Зыдтон æй, цы ис гæнæн, æмæ цы нæ ис аразæн. Фæлæ мæ мæ мад, кæй зæгъын æй хъæуы рæвдыдта. Хаттæй-хатт-иу мæ нæмгæ дæр фæкодта, фæлæ-иу мæнмæ худæг каст. Дæ мады цæф дын куыд хъуамæ фæрисса?.. Мæ фыд амыдта иу хъуыддаг: исты дын куы цума кæной, уæд зивæг ма кæн. Цыфæнды цума дæр уæд. Кæд æй дæ бон саразын нæу, уæддæр æй бафæлвар саразын.

         - Скъолайы та куыд ахуыр кодтай?

         - Скъоламæ рæстæгæй раздæр бацыдтæн. Махмæ уыдис дыууæуатон райдиан скъола. Иу уаты дзы ахуыр кодтой фыццаг æмæ дыккаг кълас, иннæйы та æртыккаг æмæ цыппæрæм. Фыццаг къласмæ ахуыргæнæгæй æрбарвыстой бынтон æвзонг чызджы. Цæргæ та кодта махмæ. Ме 'мбæлттæ иууылдæр скъоламæ бацыдысты æмæ ма кæимæ хъазыдаин, уый мын нал уыд. Иунæгæй-иу куы сфæлмæцыдтæн, уæд-иу скъоламæ бацыдтæн æмæ-иу рудзынджы бын сбад-тæн. Рудзынг гом уыд æмæ-иу цы ахуыр кодтой уымæ хъуыстон. Иухатт уырыссаг æмдзæвгæ ахуыр кодтой. æз дзырдтæй иу дæр нæ бамбæрстон, фæлæ сæ бахъуыды кодтон. Сывæллæтты улæфынмæ куы рауагътой, уæд хъазыдыстæм æмæ сын æй радзырдтон. Уыдон æй ахуыр-гæнæгæн аппæлыдысты æмæ мæ уый скъоламæ бакодта. Афтæ райдыдта мæ ахуыр. Ногдзинад-иу тагъд бахъуыды кодтон æмæ уæд ахуыр кæнын æнцон у.
         Фæлæ уыцы аз бирæ нæ фæцахуыр кодтам. Февралы нæ æнæхъæн хъæуæй зæй фæласта. Сæдæ адæймагæй фыл-дæр дзы бабын.

         - Нафи, Фыдыбæстæйон хæст куы райдыдта, уæд дæуыл цыд æхсæрдæс азы, скъола уыцы аз фæдæ æмæ дын закъонмæ гæсгæ æфсадмæ цæуыны афон нæма уыд. Куыд рауад æмæ иу-нæг фырт уæвгæйæ ды уæддæр æфсадмæ ацыдтæ?

         - 1941 азы Къуыдары скъолайы уыд фыццаг рауагъд. Нæ къласы фæсивæд уыдысты тынг хæлар æмæ нæ бафæндыд къам сисын. Къуаисайы къамисæг нæ уыд æмæ ацыдыстæм Дзаумæ. Ацыдыстæм къахæй, фæндаг та у 35 километры. æх-сæвы æрлæууыдыстæм хæстæджытæм æмæ райсом къам исынмæ районы центр-мæ бацыдыстæм. Районы уыд репродуктор æмæ йæ алыварс адæм æмбырд кодтой. Бацыдыстæм мах дæр æмæ фехъуыстам Молотовы раныхас, хæст кæй райдыдта, уый фæдыл. Мах къласы уыдыстæм 18 лæппуйæ æмæ загътам, зæгъгæ, æмбыр-дæй хæстмæ ацæуæм. Афтæ нæм каст, Советон цæдис хæст дыууæ мæймæ рамбулдзæн æмæ дзы мах нал фæуыдзæн. Нæ къласы мæнæй кæстæр ничи уыд. Хистæр та уыд 1905 азы гуырд. Уæды рæ-стæджы æххæст ахуыр чи нæ фæци, уыдон дæр-иу асттæуккаг скъоламæ æрбацыдысты. Йæ кармæ гæсгæ чи бæззыд, уыдон акодтой фронтмæ, бирæтæ дзы сæ цард дæр радтой...
         Æз бацыдтæн æфсæддон камисариатмæ æмæ мæ уырдыгæй фæсырдтой, зæгъгæ, ды ма нын нæ фаг кодтай, æнæуый дæр нæ сæрыл куырой зилы. Уæд алыгътæн Цæгат Ирмæ, уым мæ фыды фсымæрæн институтмæ бацæуыны фсон саразын код-тон гæххæт, 1923 аз гуырд кæй дæн æмæ афтæмæй ацыдтæн æфсадмæ. Фæлæ хæстмæ нæ бахаудтæн. Бацыдтæн тæх-джыты ахуырдонмæ, уым фæцахуыр кодтон, фыццаг Цæгат Кавказы, стæй Тамбовы. Ахуыр нæ кодтой штурмгæнæг хæд-тæхæг ИЛ2 йыл тæхын. Фæлæ цалынмæ ахуырдон фæдæн, уæдмæ хæст дæр йæ кæронмæ бахæццæ.

         - Пилоты професси тынг цымыдисон у. æфсæддоны хъуыддагыл ныххæцын дæ цæмæннæ бафæндыдис?

        - Нæ мæ бафæндыдис уымæн æмæ мæн кæддæриддæр йæхимæ 'лвæста сфæлдыстадон куыст, конкретонæй - литературæ.

         - Æмæ уæдæ де сфæлдыстадон биографи цæмæй райдыдта?

- Мæ фыццаг æмдзæвгæтæ ныффыстон 7-æм къласы куы ахуыр кодтон, уæд. Уыцы рæстæджы нæ къласы фæсивæд се гас дæр фыстой æмдзæвгæтæ. Иухатт сæ агурын, зæгъгæ, кæм сты ме 'мкъласонтæ æмæ мын чидæр афтæ, уæртæ, дам, сын ирон æвзаджы ахуыргæнæг Сланты Граф æмдзæвгæтæ фыссын амоны. Бацыдтæн æмæ, æцæгдæр, фыссынц. Нæ кълас æгасæй дæр дзæбæх ахуыр кодтой, æмæ ма куыд рабæрæг, афтæмæй æмдзæв-гæтæ дæр фыстой иууылдæр, мæн йедтæмæ. Уæд фыццаг хатт федтон, æмдзæвгæтæ куыд фыссынц, уый. Ахуыр-гæнæг сын амыдта æмдзæвгæ фыссыны закъæттæ. Цы у рифмæ, цахæм хъуамæ уа æмдзæвгæйы цыд. Уæдæй фæстæмæ байдыдтон цымыдис кæнын æмæ ныффыстон мæ фыццаг æмдзæвгæтæ дæр. Уый размæ фыстон æрмæст гыццыл радзырдтæ.

         - Фыссæг суæвынæн хъæуы Хуыцауæй раттгæ курдиат, фæлæ ахуыр, зонындзинæдтæ сты æнæмæнгхъæ-уæг алы сфæлдыстадон кусæгæн дæр. Цахæм уыдысты дæ «университеттæ»?

         - Æз литературон факультеты никуы ахуыр кодтон. Æфсадæй куы рцыдтæн, уæд, 1945 азы декабры ныммыхуыр кодтон мæ фыццаг æмдзæвгæ.
Каст фæдæн Цхинвалы педагогон институты историон факультет.

         - Æмæ Ленинграды дæр куы ахуыр кодтай...

         - Уым та ахуыр кодтон Пушкины хæдзары (Пушкинский дом) аспирантурæйы. Тынг бирæ мын радта Ленинграды ахуыр. Пушкины хæдзары уыдис тынг хорз зонадон скъола, куыстой дзы литературæйы историйы стырдæр специалисттæ. Зонадон советы уыд æхсæз академикы. Сæ алыварс та уыд бирæ курдиатджын фæсивæд. Зæ-гъæм, зæронд уырыссаг литературæйы хайады куыста Дмитрий Лихачев.

         - Литературæйы дæ ахуыргæнджытыл кæй нымайыс, чи дын у бафæзминаг?

         - Фысджытæ арæх фæдзурынц: «Мæ ахуыргæнæг литературæйы у уыцы классик, уыцы поэт». Мæнмæ гæсгæ, адæймаг алкæмæй дæр исы зонындзинæдтæ - хорзтæй дæр æмæ æвзæртæй дæр. Куыд фыссын хъæуы, уый ничи зоны. Генион уацмысты автортæн дæр тынг зын вæййы сæхи фæлтæрддзинад сфæлхат кæнын. Алы хатт дæр, ног уацмыс фыссгæйæ, фыссæг æвзары «сфæлдыстадон тухæн-тæ», уырыссагау «муки творчества» кæй фæхонынц, уымæн æмæ йæ сæрæй бæлвырд ничи зоны, куыд хъæуы фыссын. Мæнмæ афтæ кæсы, æмæ литературæйы дæсныты цыфæнды фæкæсай, уæддæр зын базонæн у, куыд хъæуы фыссын. Фæлæ нæ бон у, ахæм бæрзонд цæвиттонтæ нæ хъуыдыйы даргæйæ, бамбарын, фыссын куыд нæ хъæуы, уый.

         - Уæд та радтæм æндæрхуызон фарст. Чи сты дæ уарзондæр автортæ?

         - Ирон поэт æмæ фысджытæй тынг уарзын Къоста æмæ Секъайы. Диссаг у, Секъамæ цас зонд ис, йæ хъуыдытæ куыд уæрæх сты, йæ фантазии та куыд рог у. Афтæмæй уый нæдæр хорз ахуырдзинад райста, нæдæр йæ уацмыстæ фыссгæйæ æвæлмон цард кодта. æз зæронд адæймаг дæн æмæ мæ симпатитæ дæр сты бадт. æвзонджы бонты тынг уарзтон Лермонтовы, стæй бауарзтон Пушкины. Пушкин-реалист у æцæг гени æмæ йын йе скъола хъуамæ «каст фæуа» алы æцæг фыссæг дæр.

         - Куы дын уаид гæнæн, тынг кæй уарзыс, ахæм генион фыссджытæй искæимæ сæмбæлынæн, уæд ын, дæхи базонгæ кæныны тыххæй дæ уацмыстæй кæцытæ фенын кæнис?

         - Поэт куы уаид, уæд ын фенын кæнин ме мдзæвгæтæй иу-дыууæ, прозæ фыссæгæн та фенын кæнин роман «Сырдоны цæссыгтæ»-йы дыккаг хай. Уый нырма мыхуыры нæ рацыд. æвæццæгæн ма уый тыххæй дæр у мæ зæрдæйæн тынг зынаргъ. Нырма мæ нæ «ахицæн» ис.

         - Цы литературон хъайтарты сныв кодтай дæ уацмысты, уыдонæй дæ зæрдæйæн иууыл æввахсдæр кæцы у æмæ цæмæн?

         - Фылдæр фыдæбон æмæ зæр-дæйы хъуыды-тæ бавæрдтон Сырдоны. Зынаргъ мын у Уырызмæг - уацау «Адæй-маджы мæ-лæт»-ы хъайтар. æмæ ма мæ зæрдыл кæддæриддæр лæууы зæронд ус - уацау «Урс-урсид миты» архайæг. Тынг ын тæригъæд кæнын. æвæццæгæн, алкæмæн дæр бæстыл йæ ныййарæг мадæй адджындæр æмæ хуы-здæр адæймаг нæй. Мах стыр лæгтæ свæййæм, дунейыл фæзилæм, фæлæ уæд-дæр нæ мæдтæй хуыздæр адæймæгтыл нæ фембæлæм.

         - Абоны бон кæй ис гæнæн банымайæн хъайтарыл?

         - Абон хъайтартæ 'ссарын тынг зын у, рæстæг сæ нæ дæтты.

         - Ды дзурыс, зæгъгæ, нæ дуджы хъайтартæ нæй, фæлæ, æвæццæгæн, ис нæ дуджы дæр ахæм адæймæгтæ, дæ удæн зынаргъ чи у?

         - Мæнмæ гæсгæ цыфæнды æвзæр дуг ма уа, уæддæр адæмы 'хсæн вæййы кады аккаг адæймæгтæ. Ахæмтæ сты, исты хæр-зиуæг чи аразы йæ арм æмæ йæ зондæй, уыдон. Адæймаг йе 'рдзыхъæдмæ гæсгæ хæрзиуæг фæлдисæг у.
        Хуыцауæй мæ зæрдæмæ иу хæрзиуæг цæуы: уый йæхæдæг уыд фæлдисæг уæвæгой æмæ ахæмæй сфæлдыста адæй-маджы дæр.

         - Библийы куыд фыст у, афтæ сфæлдыста адæймаджы «йæхи фæл-гонц æмæ сурæтмæ гæсгæ»...

         - О, æмæ Хуыцауы фæлгонцы мæнæн иуыл тынгдæр мæ зæрдæмæ цæуы, адæймаг дæр уыйау фæлдисæг кæй у, уый. Адæймаг аипджын куы нæ уа удæй æмæ зондæй, уæд æй æнæмæнг фæфæнды исты хæрзиуæг сфæлдисын. Фæлдисгæ та адæймаг кæны, Маркс иттæг раст дзырдта уымæй, аивдзинады фæткмæ гæсгæ. Зæ-гъæм, сылгоймаг хæбизджын куы кæны, уæд æй фæнды, цæмæй æрмæст хæрзад ма уа, фæлæ ма рæсугъд дæр уа. Рæсугъддзинад уынын æмæ стæй рæсугъддзинад аразын у адæймаджы сæйраг миниуджы-тæй иу. Кæддæр мæ фыдимæ æфцæгыл карстам. æз фæстейæ цыдтæн æмæ мæм мæ фыд дзуры: «Лæппу, хъоппæг ма алыг кæн, йæ фæрсты рацу. Хъоппæг та у бæрзонд хъуымбылдзыкку дидинæг, кæсы-нæй йæм цæст не 'фсæды. Арæх у хъоппæг æфцæгыл, фæлæ рæсугъддзинад кæмфæнды дæр хъахъхъæнын хъæуы.

         - Æрæджы америкæйаг публицист-тæ ахæм хъуыды загътой: адæймаг амондджын вæййы, йæ фæндийæгтæ, йæ хъару йæ куыд амоны, уымæ гæс-гæ куы вæййынц. Ды та цы зæгъдзынæ амонды тыххæй?

         - Мæнмæ гæсгæ, ацы формулæ раст нæу. Ацы хъуыды ирон æмбисонд раджы загъта: дæ уат куыд у, дæ къæхтæ афтæ адаргъ кæн! 
Фæлæ æмбисонд дæр раст нæу. Нæу уымæн, æмæ лæгæй домы хъысмæты коммæ кæсын. Мæгуыр дæ, уæд æнцад бад, бæрзонд фæндийæгтæм ма тырн!.. Афтæ куы нæ уаид формула саразджыты сусæг хъуыды, уæд хъуамæ дзуриккой: тырн дæ хорз фæндийæгтæ сæххæст кæнынмæ, стæй бæрæг уыдзæн дæ хъару, дæ фадат дын дæ къух сарæзтой æви нæ. Развæлгъау ничи зоны йæ уды фарн цас хорз хъуыддæгтæ саразынхъом у, уый. Цæмæй, суг дзæбæх судзы æви нæ, уый базонай, уый тыххæй йæ хъуамæ пецы баппарай æмæ 'ссудза. Генион фыссæг дæр нæ зоны развæлгъау, хорз уацмыс ныффысдзæн уый, фæлæ йæ куы ныффыссы, уæд рабæрæг вæййы йе сфæлдыстадон хъару.

         - Абон бирæтæ дзурынц, зæгъгæ, дам, нæ фæсивæд фесæфтис, нал сæм æгъдау ис, нал фæтк... Ды та куыд хъуыды кæныс?

         - Æвæццæгæн, афтæ нæу. Ахæм ныхæстæ цыфæнды дуджы дæр вæййы.

         - Дæумæ куыд кæсы, адæймагад хуыздæр кæны æви æвзæрдæр?

         - Хуыздæр цыма нæ кæны, афтæ мæм кæсы.

         - Уæд цæмæн?

         - Уый уымæн æмæ алы индивид дæр тырны йæхи гуылы бын æндзарынмæ. Афтæ кæнынц хицæн адæмтæ æмæ хицæн паддзахадтæ дæр. Афтæмæй та адæймагады гуманистон рæзт æмæ размæцыдæн стыр цæлхдур у эгоизм. Хицæн индивиды, хицæн къорды эгоизм, кълас, расæйы, хицæн дины эгоизм. Иу дзырдæй, эгоизмы ацы хуызтæ ныддихтæ кодтой адæймагад æмæ архайынц уый историон размæцыды æмæ гуманистон рæзты ныхмæ. 
         Ныртæккæ адæймагады раз лæууы стыр дунейон проблемæтæ - хæст, демографион рæзт, карз мæгуырдзинад, фидæны фæлтæрæн хæлц самал кæнын, афтæ нуазыны дон дæр, зæххы къорийы озонæй кæрц (озоносфера) бавæрын æмæ ноджы бирæ æндæр фарстытæ. Ацы проблемæтыл адæймагад фæтых уыдзæн æрмæст дæр æмзонд, æмудæй. Кæд æмæ нырæй фæстæмæ æппæт паддзахадты, æппæт адæмты зонды ныффидар уа ахæм хъуыды, - фыццаджы фыццаг нымайын хъæуы адæймагады иумийаг интерестæ, æппæт дæр аразын хъæуы уыдон сифтонг кæнынæн! - уæд адæймагадæн ис рæсугъд историон фидæн. Кæд ахæм зондмæ не 'рцæуой, кæд сыл фæтых уа дунеон эгоизм, уæд адæймагад ныллæудзæн сæфты къахыл - йæхæдæг йæхи бахæрдзæн...

(сывæллæтты журнал «Арвырон»)